ΣΥΝΑΞΑΡΙ ΣΑΒΒΑΤΟΥ ΤΩΝ ΨΥΧΩΝ
ΜΕΤΑΦΡΑΣΗ ΑΠΟ ΤΟ ΒΙΒΛΙΟ ΤΟΥ ΤΡΙΩΔΙΟΥ π. Χριστοφόρος
Επειδή σε πολλές περιπτώσεις κάποιοι άνθρωποι απρόσμενα πέθαναν σε ξένη χώρα, είτε στη θάλασσα, είτε σε δύσβατα βουνά, σε γκρεμούς και χαράδρες, από πείνα ή επιδημίες, σε πολέμους, σε πυρκαγιές, σε υπερβολικό ψύχος και υπέστησαν τον θάνατο κάτω από διάφορες συνθήκες, ίσως ακόμη, όντας φτωχοί ή άποροι και να μην αξιώθηκαν να μνημονευθούν με τις καθιερωμένες ψαλμωδίες και μνημόσυνα, οι Άγιοι Πατέρες, κινούμενοι από φιλανθρωπία, θέσπισαν να τελούνται κοινά μνημόσυνα από όλη την Εκκλησία για όλους αυτούς, συνεχίζοντας την παράδοση των Αγίων Αποστόλων. Έτσι περιλαμβάνονται όσοι κεκοιμημένοι δεν έτυχαν της καθιερωμένης ξεχωριστής τιμής και μνημόνευσης εξ αιτίας κάποιου συμβάντος, να συμπεριλαμβάνονται και αυτοί στην κοινή σημερινή μνημόνευση και μας δίδαξαν πως είναι μεγάλη η ωφέλεια που δέχονται οι ψυχές όλων αυτών από την δική μας μνημόνευση και προσευχή. Με αυτό τον τρόπο, λοιπόν, η Εκκλησία του Θεού επιτελεί την μνήμη των ψυχών. Ἐνας άλλος λόγος για την σημερινή κοινή μνημόνευση είναι το ότι πρόκειται αύριο, Κυριακή της Απόκρεω, να μας προβάλλει την δευτέρα Παρουσία του Κυρίου. Ζητάει , λοιπόν, το έλεος του Θεού που δεν εξαπατάται και είναι φοβερός Κριτής, ώστε να τους περιβάλλει με την γνωστή Του προς εμάς συμπάθεια και να τους κατατάξει στην απόλαυση των αιωνίων αγαθών τα οποία μας έχει υποσχεθεί. Επίσης, αφού οι Άγιοι Πατέρες πρόκειται την επόμενη Κυριακή να μας παρουσιάσουν την έξοδο του Αδάμ από τον Παράδεισο, σκέφτηκαν κατά κάποιο τρόπο να μας ξεκουράσουν λίγο μέσω της σημερινής ανάμνησης του τέλους της παρούσης ζωής και της ανάπαυσης από όλα όσα διαπράξαμε στον παρόντα βίο, θέτοντας με τον θάνατό μας μια νέα αρχή. Το τελευταίο από τα ανθρώπινα έργα είναι η εξέτασή μας από τον αδέκαστο Κριτή. Με όλα τα παραπάνω παραδείγματα και τις συγκλονιστικές διδασκαλίες , επιθυμούν να μας αφυπνίσουν έντονα και πρόθυμους να μας οδηγήσουν σταδιακά στον προκείμενο αγώνα της νηστείας. Πάντοτε την ημέρα του Σαββάτου θυμόμαστε τις ψυχές των κεκοιμημένων, γιατί Σάββατο στα εβραϊκά σημαίνει την κατάπαυση. Έτσι λοιπόν και οι αποβιώσαντες σταμάτησαν με τον θάνατό τους όλες τις βιοτικές μέριμνες και όλα όσα ορίζουν τον ανθρώπινο βίο. Γι’ αυτό έχει επικρατήσει την ημέρα του Σαββάτου να ευχόμαστε για την ανάπαυση των ψυχών τους. Το παρόν Σάββατο μνημονεύουμε γενικώς , παρακαλώντας για κάθε κεκοιμημένο ευσεβή χριστιανό. Γνωρίζοντας, λοιπόν, οι θείοι Πατέρες ότι τα όσα γίνονται υπέρ των τεθνεώτων, δηλαδή τα μνημόσυνα, οι ελεημοσύνες, οι θείες λειτουργίες, παρέχουν σε αυτούς ανακούφιση και ωφέλεια, όλως ιδιαιτέρως θέσπισαν να αναπέμπονται δεήσεις σήμερα από ολόκληρη την Εκκλησία, καθώς παρέλαβαν, όπως είπαμε, από τους Αγίους Αποστόλους και το αναφέρει και ο Άγιος Διονύσιος ο Αρεοπαγίτης. Το ότι ωφελούν τις ψυχές όσα γίνονται, είναι φανερό και από άλλα πολλά αλλά και από την διήγηση του Αγίου Μακαρίου, ο οποίος όταν βρήκε ένα ξηρό κρανίο περνώντας από έναν δρόμο κάποτε και απηύθυνε προς αυτό την ερώτηση αν στον Άδη οι νεκροί έχουν ποτέ κάποια αίσθηση παρηγοριάς, το κρανίο αποκρίθηκε: «Πάτερ, έχουν μεγάλη παρηγοριά οι ψυχές όταν προσεύχεσαι γι΄ αυτές». Αυτό το πληροφορήθηκε ο μεγάλος αυτός όσιος, γιατί παρακαλούσε το Θεό και ζητούσε διακαώς να μάθει αν όντως ωφελούνται οι ψυχές των νεκρών από τις δεήσεις που κάνουμε εμείς υπέρ αυτών από την εδώ ζωή. Αλλά και ο Άγιος Γρηγόριος ο Διάλογος έσωσε με την προσευχή του τον βασιλιά Τραϊανό και άκουσε μετά τη φωνή του Θεού να του λέει πότε ξανά να μην προσευχηθεί υπέρ ασεβούς ανθρώπου. Αλήθεια είναι και αυτό που ιστορείται για τον θεομάχο βασιλέα Θεόφιλο, ότι η Βασίλισσα Θεοδώρα, με τη βοήθεια των Αγίων και Ομολογητών ανδρών, τον έβγαλε από την κατάσταση της τιμωρίας που βρισκόταν και των έσωσε. Θεωρεί, επίσης, ο Άγιος Γρηγόριος ο Θεολόγος αγαθές και ωφέλιμες τις κάθε είδους προσφορές υπέρ των τεθνεώτων, όπως διαβάζουμε στον επιτάφιο λόγο του προς τον αδερφό του Καισάριο. Ο δε Άγιος Ιωάννης ο Χρυσόστομος, στον ερμηνευτικό του λόγο επί της προς Φιλιππισίους επιστολής αυτό λέει: «Ας σκεφτούμε πώς θα ωφελήσουμε αυτούς που έφυγαν από κοντά μας. Ας τους δώσουμε την βοήθεια που μπορούμε. Αναφέρομαι στις ελεημοσύνες και στις προσφορές. Όλα αυτά παρέχουν μεγάλη ωφέλεια σε αυτούς και μεγάλο κέρδος και βοήθεια, γιατί δεν είναι τυχαίο το γεγονός ότι όλα αυτά έχουν θεσμοθετηθεί και παραδοθεί στην Εκκλησία του Θεού από τους πάνσοφους Μαθητές του Χριστού, οι οποίοι εγγυώνται, όπως και εγώ, πως η μνημόνευση των ονομάτων από τον λειτουργό ιερέα ενώπιον των φρικτών μυστηρίων, μας ενώνει με τον Δικαιοκρίτη Θεό αλλά και μεταξύ μας ζώντες και τεθνεώτες, όλους όσους αναγράφουμε στο χαρτί που προσκομίζουμε, τέκνα και συγγενείς , χωρίς να ξεχνάμε και τους πτωχούς». Αναφέρει επίσης ο Μέγας Αθανάσιος, ότι αν κάποιος πεθάνει και στον αέρα ακόμη και διαμελιστεί το σώμα του, μην αρνηθείς να προσφέρεις στον τάφο του, υπέρ της ψυχής του, λάδι και κεριά και να επικαλεσθείς Χριστόν τον Θεόν, γιατί είναι ευπρόσδεκτα όλα αυτά και τελέσφορα για τον κεκοιμημένο. Αν αυτός που απεβίωσε ήταν αμαρτωλός, θα συγχωρεθούν τα αμαρτήματά του με αυτά που θα προσφέρεις, αν ήταν δίκαιος, θα του προσθέσεις περισσότερη ανταμοιβή. Αν όμως ο κεκοιμημένος όντας ξένος και άπορος, δεν έχει κανέναν συγγενή ή φίλο να φροντίσει όλα αυτά τα ψυχικά και να προσφέρει τα απαραίτητα, ο δίκαιος και φιλάνθρωπος Θεός, θα προσθέσει αναλόγως και σε αυτόν το έλεός Του, ακόμη και μέσα από την ανέχεια του κεκοιμημένου. Άλλωστε και αυτός που προσφέρει υπέρ αυτών, συμμετέχει στην πνευματική ωφέλεια, αφού δείχνει έμπρακτα την αγάπη του για τη σωτηρία του πλησίον του. Αυτό συμβαίνει και σε όποιον αλείφει κάποιον άλλον με μύρο. Πρώτα ευωδιάζει από το μύρο ο ίδιος. Αντιθέτως, όποιος αγνοεί και δεν πραγματοποιεί τις υποθήκες και επιθυμίες του κεκοιμημένου σχετικά με τις μετά θάνατον φροντίδες των συγγενών του προς αυτόν και γενικώς όλες τις προς ωφέλεια της ψυχής των αποβιωσάντων παραδόσεις, λαμβάνει σίγουρα κρίμα στην ψυχή του. Μέχρι να γίνει η δευτέρα Παρουσία, όσα γίνονται υπέρ των κεκοιμημένων είναι ωφέλιμα, ακόμη και γι΄ αυτόυς που όσο ζούσαν έκαναν έστω και λίγες αγαθές πράξεις, όπως μας διακηρύττουν οι άγιοι Πατέρες. Ακόμη κι αν υπάρχουν προς σωφρονισμό στην Αγία Γραφή κάποιες σχετικές διατυπώσεις που αναφέρονται στους αμελείς, ως επί το πλείστον νικά η φιλανθρωπία του Θεού. Αν η ζυγαριά μεταξύ καλών και κακών έργων είναι ισόπαλη, νικάει η φιλανθρωπία του Θεού. Αν ακόμη υπερτερούν λίγο τα αισχρά έργα, πάλι επικρατεί το υπεράγαθο του Θεού. Ας έχουμε υπόψη μας πως εκεί, στην μετά θάνατον ζωή, όλοι γνωρίζονται μεταξύ τους και όσοι γνωρίζονταν ήδη μεταξύ τους και όσοι δεν έχουν ξαναειδωθεί ποτέ, όπως λέει ο Άγιος Ιωάννης ο Χρυσόστομος συμπαιραίνοντάς το από την παραβολή του πλουσίου και του Λαζάρου. Να διευκρινιστεί πως δεν θα είμαστε με κάποια σωματική μορφή όπως η τωρινή, θα είμαστε σε μία ηλικία όλοι, θα απαλειφθούν τα σωματικά γνωρίσματα που λάβαμε από τη γέννησή μας, θα έχουμε ενεργούς όμως τους διορατικούς οφθαλμούς της ψυχής. Λέγει σχετικά ο Άγιος Γρηγόριος ο Θεολόγος στον επιτάφιο λόγο του προς τον αδελφό του Καισάριο: «Τότε θα σε δω, Καισάριε, φωτεινό, ένδοξο, όπως μου εμφανίστηκες στα όνειρά μου πολλές φορές, αγαπημένε μου αδελφέ». Ο μεγάλος Αθανάσιος, αν και δεν το λέει έτσι ξεκάθαρα σε όσα γράφει προς τον άρχοντα Αντίοχο, το τονίζει όμως στον λόγο του υπέρ των Κεμοιμημένων. Λέει δηλαδή, πως μέχρι την κοινή ανάσταση θα μπορούν οι Άγιοι (όσοι θα σωθούν) να αναγνωρίζει ο ένας τον άλλο και να ευφραίνονται μαζί. Οι αμαρτωλοί και αυτό ακόμη θα στερηθούν. Οι δε Άγιοι Μάρτυρες, έχουν την δωρεά από τον Θεό να βλέπουν τις δικές μας πράξεις, να μας επισκέπονται , να επικοινωνούν μαζί μας. Τότε, στη Δευτέρα Παρουσία, όλοι θα γνωρίζονται μεταξύ τους. Θα αναγνωρίζει ο ένας τον άλλο. Τότε θα αποκαλυφθούν όλα όσα κρατούσε κρυφά ο καθένας. Ας γνωρίζουμε ακόμη πως μέχρι την δευτέρα Παρουσία, οι ψυχές των δικαίων βρίσκονται σε έναν ξεχωριστό τόπο και οι αμαρτωλοί επίσης έχουν τον δικό τους τόπο. Οι μεν χαίρονται έχοντας ελπίδα, οι δε λυπούνται περιμένοντας τα δεινά. Δεν έζησαν ακόμη την εκπλήρωση της υπόσχεσης για τα αιώνια αγαθά οι Άγιοι, όπως μας λέει ο Απόστολος Παύλος: «Ο Θεός είχε προβλέψει κάτι καλύτερο για μας, έτσι ώστε να μη φτάσουν εκείνοι στην τελειότητα χωρίς εμάς». Πρέπει επίσης να γνωρίζουμε πως όλοι όσοι έπεσαν σε γκρεμούς και όσοι αφανίστηκαν από πνιγμό, από φωτιά, από κρύο, πείνα και από τα λεγόμενα θανατικά, δεν τα έπαθαν αυτά κατ’εντολήν του Θεού. Αυτά είναι κρίσεις του Θεού ανεξερεύνητες. Από αυτά άλλα γίνονται με αποφάσεις του Θεού, είναι δηλαδή θέλημά Του, άλλα κατά παραχώρηση του Θεού, άλλα γίνονται για να ειδοποιηθούν για κάτι οι άνθρωποι μέσω της επικείμενης απειλής και να σωφρονιστούν. Ο Θεός γνωρίζει τα πάντα πριν γίνουν και με το θέλημά Του γίνονται όλα. Γι’ αυτό και το ιερό Ευαγγέλιο λέει για τα πουλάκια. (Ματθ.10,29). Δεν προκαθορίζει όμως τι θα γίνει, εκτός από κάποιες περιπτώσεις που κάποιος πνίγεται, άλλος πεθαίνει νέος, άλλος πεθαίνει γέρος, άλλος νήπιο. Αλλά μια φορά όρισε ολόκληρο τον ανθρώπινο χρόνο ζωής και τους τρόπους που θα πεθαίνουν οι άνθρωποι. Μέσα στα πλαίσια του χρόνου ζωής που όρισε για τον καθένα, εντάσσονται και οι τρόποι του θανάτου. Δεν ορίζει ο Θεός τον τρόπο του θανάτου καθενός από την αρχή, αλλά τον γνωρίζει. Ανάλογα με τον τρόπο ζωής του καθενός, η θεία βούληση σχεδιάζει και τον χρόνο και τον τρόπο του θανάτου του. Λέγει ο μέγας Βασίλειος πως υπονοεί ο Θεός τον προορισμό της ζωής μας με τη φράση της Αγίας Γραφής «Γη ει και εις γην απελεύση» (είσαι από χώμα και θα καταλήξεις στο χώμα). Ο Απόστολος Παύλος στους Κορινθίους γράφει και τους λέει πως εξ αιτίας του ότι μεταλαμβάνετε όντες ανάξιοι, γι’ αυτό ανάμεσά σας ασθενούν, αρρωσταίνουν και πεθαίνουν πολλοί. Και ο Δαυΐδ λέει: «Μη με πάρεις κοντά σου στα μισά μου χρόνια». Και αλλού: «Δες, έκανες τις μέρες μου ένα μέτρο σπιθαμής και ο καιρός της ζωής μου είναι ένα τίποτε μπροστά σου». Και ο Σολομών: «Γιέ τίμα τον πατέρα σου, για να ζήσεις πολλά χρόνια και για να μην πεθάνεις όταν δεν θα είναι η ώρα σου». Και στο βιβλίο του Ιώβ ο Θεός λέει προς τον Ελιφάζ : «Θα σας είχα εξολοθρέψει αν δεν ήταν ο Ιώβ, ο δούλος μου ο πιστός». Ώστε αποδεικνύεται από αυτά ότι δεν υπάρχει προκαθορισμένο το τέρμα της ζωής , αλλά αν κάποιος θα μπορούσε να ισχυριστεί πως υπάρχει, τότε θα θέταμε ως όριο της ζωής μας τη θέληση του Θεού. Σε όποιον ο Θεός θέλει, προσθέτει χρόνια, σε άλλον τα ελαττώνει, οικονομώντας και φροντίζοντας όλα για το συμφέρον μας και όταν Αυτός θέλει, οικονομεί και τον τρόπο και τον χρόνο. Το όριο της ζωής εκάστου, όπως λέει ο Μέγας Αθανάσιος, είναι η θέληση και η βουλή του Θεού και προσθέτει: «Με το λόγο σου και με το βάθος των κριμάτων σου, Χριστέ, θα με γιατρέψεις». Ο Μέγας Βασίλειος λέει σχετικά πως οι θάνατοι έρχονται όταν ολοκληρωθεί το όριο της ζωής. Όριο της ζωής μας, ονομάζουμε το θέλημα του Θεού. Αν ήταν προκαθορισμένο το όριο της ζωής μας, τότε τί ανάγκη θα είχαμε τον Θεό, τους γιατρούς και το να ευχόμαστε για τα παιδιά»; Χρειάζεται να ξέρουμε και αυτό. Τα βαπτισμένα νήπια απολαμβάνουν την αιώνια χαρά, τα δε αβάπτιστα νήπια και τα παιδιά των ειδωλολατρών, ούτε στην χαρά ούτε στην τιμωρία θα πάνε. Αφού βγεί η ψυχή από το σώμα, δεν έχει καμιά φροντίδα για τα εγκόσμια πράγματα, αλλά φροντίζει πάντα για τα εκεί. Μνημόσυνα τρίτης ημέρας (Τρίτα) τελούμε γιατί την τρίτη ημέρα αρχίζει να φθείρεται η όψη του ανθρώπου. Των εννέα ημερών (Έννατα) γιατί όλο το σώμα αρχίζει να αλλοιώνεται και διασώζεται μόνο η καρδιά ακέραιη. Τεσσαρακονθήμερα μνημόσυνα τελούμε γιατί και η καρδιά ακόμη του ανθρώπου, χάνεται. Το ίδιο συμβαίνει και με τη γέννηση του ανθρώπου. Την Τρίτη ημέρα αρχίζει να διακρίνεται η καρδία και την ένατη μπαίνει μέσα στο σώμα. Την τεσσαρακοστή ημέρα το σώμα παίρνει την τελική μορφή του .
