11ος Λόγος περί προσευχής

ΛΟΓΟΣ ΙΑ΄ «ΟΙ ΙΕΡΕΣ  ΑΚΟΛΟΥΘΙΕΣ»

Εκτός από τα Ιερά Μυστήρια στα οποία αναφερθήκαμε χθες, η θεία Λατρεία μας, αδελφοί μου, αποτελείται και από τις Ιερές Ακολουθίες. Αυτές προέρχονται από το μοναστηριακό τυπικό. Ας ανατρέξουμε σύντομα στην ιστορία. Κατά τους πρώτους αιώνες της ακμής του Βυζαντίου, οι πιστοί που ζούσαν στον κόσμο, στις πόλεις, προσεύχονταν και τελούσαν τη θεία λατρεία τους σύμφωνα με το Ασματικό ή αλλιώς Κοσμικό Τυπικό, άγνωστο σ΄εμάς σήμερα. Αυτό προέβλεπε μεγάλη χρήση των ψαλμών του Δαβίδ κατανεμημένων σεαντίφωνα και μετά από κάθε στίχο ακολουθούσαν διάφορα τροπάρια. ΤοΜοναστηριακό Τυπικό , με βασικότερο της μονής του Αγίου Σάββα, περιλαμβάνει, ως πλουσιότερο, εκτός απ’ τις δεήσεις, τις ευχές, τους ψαλμούς και τα βιβλικά αναγνώσματα, πολλά και ποικιλώνυμα τροπάρια, τα οποία κυρίως πληθύνθηκαν απ λόγιους μοναχούς μετά το θρίαμβο της Ορθοδοξίας κατά των Εικονομάχων. Το Μοναστηριακό Τυπικόαγαπήθηκε πολύ από το λαό, διότι πάντα οι εν τω κόσμω θαύμαζαν το ζήλο και τον αγώνα των μοναχών και, τελικά επήλθε ο  μαρασμός τουΚοσμικού Τυπικού, το οποίο απ’ την Φραγκοκρατία και μετά σχεδόν λησμονήθηκε.Από το 1888 μέχρι και σήμερα είναι σε χρήση στις ενορίες το τυπικό της Μεγάλης του Χριστού Εκκλησίας με την επιμέλεια του μουσικοδιδασκάλου Γεωργίου Βιολάκη, το οποίο είναι κατά το μεγαλύτερο μέρος του ίδιο με αυτό που ακολουθείται στις ιερές μονές.

Ευθύς εξαρχής ας διευκρινίσουμε ότι όλες οι ιερές ακολουθίες μπορούν να τελεστούν και από τους λαϊκούς στο σπίτι ή και στο ναό χωρίς τις εκφωνήσεις του ιερέως , λέγοντας στην αρχή: «Εις το όνομα του Πατρός και του Υιού και του Αγίου Πνεύματος. Αμήν»  και στο τέλος το «Δι΄ ευχών». Για την τέλεση των Μυστηρίων είναι απαραίτητη -όπως γνωρίζουμε– η παρουσία των λαϊκών, αλλά δεν μπορούν να τελεσθούν χωρίς τον ιερέα. Ο διάκονος δεν μπορεί μόνος του να τελέσει κανένα Μυστήριο.

Ας αναφέρουμε ποιές είναι οι κυριότερεςΙερές Ακολουθίες της Ορθοδόξου Εκκλησίας μας:

Το Μεσονυκτικό

Τελείται  συνήθως στις τέσσερις  τα ξημερώματα στα Μοναστήρια και στις ενορίες πριν τον Όρθρο, τις περισσότερες φορές όμως παραλείπεται χάριν συντομίας ή εξαιτίας της ελλείψεως αναγνωστών. Περιέχει προσευχές για την ετοιμασία της ψυχής ενώπιον του θανάτου και την έλευση του φωτός της ημέρας, ως προμήνυμα του θείου φωτός του Χριστού. Πριν το Μεσονυκτικό, στο Ωρολόγιο υπάρχει η πρωινή προσευχή, που είναι σύντομη και είναι κατάλληλη για να τη διαβάζουμε το πρωί στο σπίτι μας.

Ο  Όρθρος

Τελείται το ξημέρωμα ή  νωρίς το πρωί. Έχει ως θέμα του την ευχαριστία στο Θεό για την ημέρα που ξεκινά και σε αυτόν ψάλλονται οι ύμνοι της εκάστοτε εορτής. Η ακολουθία του Όρθρου,  συμβολίζει την Ανάσταση του Χριστού που έγινε «όρθρου βαθέως». Είναι η πιο μακροσκελής ακολουθία της Εκκλησίας μας. Ο Όρθρος των καθημερινών από τον Όρθρο των Κυριακών και των εορτών, διαφέρει αρκετά και η πολυπλοκότητα είναι μεγάλη. Τα «δομικά στοιχεία» του Όρθρου είναι  οεξάψαλμος, τα καθίσματα, οι κανόνες,  το Συναξάριο, τα τροπάρια των αίνων και η Δοξολογία. Ο Όρθρος τις περισσότερες φορές τελείται πριν από τη θεία Λειτουργία.

Οι Ώρες : η Πρώτη,  η Τρίτη,  η  Έκτη και η Ενάτη.

Στις ενορίες τελούνται μόνο κατά τη Μεγάλη Τεσσαρακοστή, εκτός από την Ενάτη που γίνεται κάθε μέρα πριν τον Εσπερινό. Οι Ώρες είναι σύντομες ακολουθίες που περιγράφουν τα σωτήρια γεγονότα που έγιναν κατά τις ώρες αυτές. Συγκεκριμένα, η πρώτη (α΄) ώρα αναφέρεται στην έλευση του φωτός στον κόσμο με το λόγο του Θεού. Η τρίτη (γ’) ώρα, στην κάθοδο του Αγίου Πνεύματος κατά την Πεντηκοστή. Η Έκτη (στ΄) Ώρα,αναφέρεται στη Σταύρωση του Κυρίου και η Ενάτη (θ΄) Ώρα, στο θάνατο του Κυρίου και τη νίκη του εναντίον του διαβόλου. Ξεκινώντας από τις έξι το πρωί και μέχρι τις τρεις το απόγευμα, σύμφωνα με τη βυζαντινή ώρα που ακολουθείτε στα μοναστήρια, ανά τρεις ώρες τελούνται οι ακολουθίες των Ωρών. Η πρώτη Ώρα στις έξι,  η τρίτη στις εννιά κ.ο.κ.  Στις ενορίες όμως τελούνται όλες μαζί η μια μετά την άλλη. Υπάρχουν και οι Μεγάλες Ώρες, που είναι πανηγυρικές, και τελούνται πριν από μεγάλες Δεσποτικές Εορτές: παραμονή Χριστουγέννων, Παραμονή Θεοφανείων και Μεγάλη Παρασκευή.

Ο Εσπερινός

Είναι μια από τις πιο προσφιλείς στους πιστούς ακολουθίες της Εκκλησίας μας. Με τον Εσπερινό εισερχόμαστε στην εορτή της επόμενης ημέρας. Ο Εσπερινός έχει  ποικιλομορφία όπως ο Όρθρος. Οι βασικότερες μορφές Εσπερινού είναι: α. ο μικρός Εσπερινόςτων καθημερινών, β. ο Μέγας Εσπερινός του Σαββάτου, ο Μέγας Πανηγυρικός Εσπερινός των Εορτών, γ. ο Κατανυκτικός Εσπερινος των Κυριακών της Μεγάλης Τεσαρακοστή, δ. ο Εσπερινός με Προηγιασμένη και ο Εσπερινός με θεία Λειτουργία του Μεγάλου Βασιλείου , την παραμονή των Χριστουγέννων, των Θεοφανείων τη Μεγάλη Πέμπτη και το Μεγάλο Σαββάτο.

Τα αιτήματα προσευχής της Ακολουθίας του Εσπερινού θα λέγαμε ότι συμπυκνώνονται στον αρχαίο ύμνο Φως ιλαρόν αγίας δόξης και στην ευχή Καταξίωσον Κύριε εν τη εσπέραταυτη. Ευχαριστούμε το Θεό για την ημέρα που πέρασε και τον παρακαλούμε για την επερχόμενη νύχτα, ώστε να είναι με τη βοήθειά Του ειρηνική και αναμάρτητη.

Το μικρό Απόδειπνο, τελείται μετά το δείπνο και πριν κοιμηθούμε, γι΄αυτό λέγεται και από-δειπνο , (το απόδειπνο όχι ο απόδειπνος όπως λανθασμένα λέγεται). Παρακαλούμε το Θεό να μας συγχωρέσει για τις αμαρτίες που κάναμε την ημέρα που πέρασε,  να μας φυλάξει από τους κινδύνους της νύχτας και να μας αξιώνει πάντοτε να τον υμνούμε, όπως λέμε στις ευχές Και δος ημίν Δέσποτα προς ύπνον απιούσιν  και στην τελευταία ευχή του αποδείπνου προς τον άγγελο φύλακα της ψυχής μας Άγιε Άγγελε ο εφεστώς της αθλίας μου ψυχής. Το Μεγάλο Απόδειπνο, είναι μια αρκετά μακροσκελής ακολουθία που τελείται την Μεγάλη Τεσσαρακοστή το εσπέρας, από τη Δευτέρα, μέχρι και την Πέμπτη και μας βοηθάει στην πορεία νήψης και μετανοίας των ημερών εκείνων.
Οι Παρακλητικοί Κανόνες Μεγάλος και Μικρός προς την Υπεραγία Θεοτόκο, τελούνται σε κάθε περίσταση και θλίψη της ψυχής μας και συμπυκνώνουν τα αιτήματα του πιστού προς την Μητέρα του Θεού, ζητώντας τη θεία παρηγοριά. Τις ημέρες αυτές του Δεκαπενταυγούστου τις τελούμε εναλλάξ στους ναούς μας. Υπάρχουν παρακλητικοί κανόνες και προς τους Αγίους.
Οι Χαιρετισμοί είναι ποιήματα με 24 στροφές (κατά την αλφάβητο) με εγκωμιαστικό χαρακτήρα, και ονομάζονται έτσι από το «χαίρε» το οποίο επαναλαμβάνεται πολλές φορές.  Οι πιο γνωστοί Χαιρετισμοί είναι αυτοί της Παναγίας μας, τους οποίους πολλοί έχουν την ευλάβεια να απαγγέλουν καθημερινά μαζί με το μικρό απόδειπνο. Υπάρχουν Χαιρετισμοί προς τον Τίμιο Σταυρό και σε πολλούς Αγίους, που διαβάζονται κυρίως στις εορτές τους.
Η Ακολουθία της θειας Μεταληψεως. Δυστυχώς άγνωστη σε πολλούς . Την διαβάζουμε στο σπίτι μας την παραμονή της ημέρας που θα κοινωνήσουμε των Αχράντων Μυστηρίων και είναι προσευχή μετανοίας και προετοιμασίας για να λάβουμε το Σώμα και το Αίμα του Χριστού.Είναι πολύ ωφέλιμη στην ψυχή και μας βοηθάει στην πορεία μας προς το Άγιο Ποτήριο. Έστω και ένα μέρος της ας διαβάζουμε πριν κοινωνήσουμε .
Τέλος, οι προσευχές προ και μετά το φαγητό, για να ευχαριστήσουμε το Θεό για τα αγαθά Του, καλώντας Τον να τα ευλογήσει, καθώς και εμάς που συγκεντρωνόμαστε στο οικογενειακό τραπέζι με την αγάπη Του και για τη δόξα Του.
Να διευκρινίσουμε ότι η λεγόμενη «Αγία Επιστολή» δεν ανήκει στις προσευχές και ακολουθίες της Εκκλησίας μας  και δε μας ωφελεί να την διαβάζουμε.

Αναφερθήκαμε, αδελφοί μου,  στις Ιερές Ακολουθίες της Εκκλησίας μας, δια των οποίων ανεβαίνουν οι προσευχές μας προς το Θεό και μας δείχνουν το σωστό και ασφαλέστερο τρόπο για να προσευχόμαστε. Όλα τα αιτήματα και οι διαθέσεις της ψυχής μας, περιέχονται στις ακολουθίες αυτές. Όλες οι αγωνίες και τα αισθήματα του ανθρώπου αντικατοπτρίζονται στις γραμμές των ιερών αυτών κειμένων. Περιλαμβάνονται στα λειτουργικά βιβλία  τα οποία μπορεί να τα αναζητήσει κανείς σε εκκλησιαστικά βιβλιοπωλεία. Τα βιβλία αυτά είναι κυρίως: το Ωρολόγιο το Μέγα , η Παρακλητική ή Ωκτώηχος , το Τριώδιο , το Πεντηκοστάριο , τα 12 μηναία, όσοι και οι μήνες του έτους. Υπάρχουν και πολλές εκδόσεις Προσευχηταρίων καθώς και η γνωστή μας ιερά σύνοψη. Το πιο ενδεδειγμένο βιβλίο προσευχής όμως είναι το Μεγάλο Ωρολόγιο που περιέχει προσευχές για όλη την ημέρα , τις παρακλήσεις τους Χαιρετισμούς και άλλες ακολουθίες και τροπάρια του εκκλησιαστικού έτους. Από το Ωρολόγιο κυρίως δανείζονται το περιεχόμενο τους τα Προσευχητάρια.

Όλα τα παραπάνω δεν τα αναφέραμε για κανένα άλλο λόγο, αλλά για να αποκτήσουμε έστω και μια γενική εικόνα περί των Ιερών Ακολουθιών και να μη μας είναι παντελώς άγνωστη η θεία Λατρεία γιατί είναι η ζωή και ηπαράδοσή μας και δεν επιτρέπεται να είμαστε τόσο κοντά και παράλληλα τόσο μακριά από το βαθύτερο νόημά της. Κατέχουμε έναν ανεκτίμητο θησαυρό και δυστυχώς δεν πλουτίζουμε απ΄ αυτόν Πολλοί διστάζουν να πλησιάσουν, να ρωτήσουν να συμμετέχουν πιο ενεργά στη θεία Λατρεία. Αν αυτό συμβαίνει από συναίσθηση αμαρτωλότητας και αναξιότητας, τότε ας καθαρίζουν διαρκώς την ψυχή τους και ας βοηθηθούν από έναν πνευματικό, ώστε να κατανοήσουν ότι για τους αμαρτωλούς  κατέβηκε ο Χριστό στη γη,  αρκεί να μετανοήσουν και να τον πλησιάσουν μέσα από τη Εκκλησία Του και μέσω της θείας Λατρείας. Αν πάλι στέκονται μακριά από ντροπή προερχόμενη από τον  εγωισμό, ας τους δώσει ο Θεός ταπείνωση και θειο ζήλο. Άδειασαν οι εκκλησιές μας , τα ψαλτήρια και το ιερό βήμα από ψυχές με αγάπη  και ένθεο ζήλο.Ο Θεός ξέρει γιατί το επιτρέπει.Χωρίς το φωτισμό του τίποτε δε γίνεται σωστό και ολοκληρωμένο. Αυτός γνωρίζει του τρόπους που θα σώσει τον καθένα από μας που θα το θελήσει. Ο δρόμος που μας δείχνει η Εκκλησία είναι ένας: η θεία Λατρεία της, τα Ιερά της Μυστήρια.

Είθε η Χάρη της Υπεραγίας Θεοτόκου προς στην οποία προσευχηθήκαμε τις μέρες αυτές και ολοκληρώσαμε απόψε τις Παρακλήσεις Της και τις σκέψεις μας περί προσευχής,  να μας γλυκάνει την καρδιά και να φυτέψει μέσα την πραγματική αγάπη προς τον Υιό της και την Εκκλησία Του, προς την προσευχή και τη θεία Λατρεία, που είναι το απάνεμο λιμάνι για κάθε άνθρωπο. Να μας φωτίσει, ώστε να προσευχόμαστε καθώς ο Θεός θέλει, ώστε να υψώνουμε προς το Χριστό μας όλο το «είναι» μας και την ψυχή και τη σκέψη μας.

Ας μη λείπουν ποτέ  από τα χείλη και την καρδιά μας, αδελφοί μου, το Δόξα τω Θεώ , η ευχή προς τον Ιησού: Κύριε Ιησού Χριστέ, ελέησόν με τον αμαρτωλόν και προς την Παναγία μας: Υπεραγία Θεοτόκε σώσον ημάς.Αμήν!