ΛΟΓΟΣ Β΄ « ΠΡΟΣΕΥΧΟΜΑΣΤΕ ΜΕ ΟΛΕΣ ΜΑΣ ΤΙΣ ΔΥΝΑΜΕΙΣ »
Είδαμε, αδελφοί μου, στην χθεσινή μας εσπερινή σύναξη, τις προϋποθέσεις προκειμένου να προσευχηθούμε . Η προσευχή είναι ανάγκη, γίνεται ελεύθερα, είναι η αναπνοή της ψυχής μας. Είναι αλήθεια ότι χωρίς την αγάπη, την συγχωρητικότητα, χωρίς την εσωτερική ηρεμία –και όχι τόσο τηνεξωτερική ησυχία– δεν μπορεί να υπάρξει προσευχή. Ίσως θα πρέπει να αναθεωρήσουμε όλοι μας τον τρόπο με τον οποίο προσευχόμαστε, ώστε να μην μένουμε στάσιμοι πνευματικά και επαναπαυμένοι. Η επανάπαυση και η ψευδαίσθηση ότι «πάμε καλά», ότι «εμείς τουλάχιστον προσευχόμαστε , ενώ κάποιοι άλλοι όχι», έχουν ολέθρια αποτελέσματα για την ψυχή μας. Η παρουσία μας στο ναό, η προσευχή μας στο σπίτι, η εξομολόγησή μας, η προσφορά μας στο συνάνθρωπο, δεν πρέπει να μας κάνουν εγωιστές αλλά αγωνιστές. Να αγωνιζόμαστε ώστε να τελειοποιούμε ισοβίως τις ευλογημένες αυτές συνήθειες και αρχές, συγκρινόμενοι με την Παναγία μας και τους Αγίους μας, που είναι τα πρότυπά μας.
O χριστιανός προοδεύει πνευματικά, όταν δεν τον ενδιαφέρει η καλή γνώμη των άλλων γι΄ αυτόν και δε ρυθμίζει τη συμπεριφορά του ανάλογα με το «τί θα πει ο κόσμος». Στο ναό, προσευχόμαστε, αλλά μας βλέπουν και οι άλλοι και λένε: «καλός άνθρωπος, τον είδα στην Εκκλησία». Ας αναρωτηθούμε όμως: Όταν είμαστε μόνοι και δε μας βλέπει κανείς άνθρωπος, έχουμε «όρεξη» για προσευχή και ένωση με το Θεό; Αυτό έχει, αδελφοίμου, μεγαλύτερη αξία γιατί δηλώνει γνήσια αγάπη για το Θεό και βαθειά πίστη.
Αν έχουμε κάνει ένα βήμα στην πνευματική μας ζωή, αν έχουμε κόψει έστω και ένα πάθος μας, αυτό είναι καρπός προσευχής, δικής μας, εσωτερικής, μυστικής προσευχής ή προσευχής των άλλων για μας. Γι’ αυτό το λόγο συνηθίζουμε να λέμε όταν συναντούμε τους κληρικούς «την ευχή σας, πάτερ»,αντί άλλου χαιρετισμού. Όχι βέβαια για να φανούμε καλοί και αρεστοί, αλλά γιατί πραγματικά πιστεύουμε ότι η ευχή του ιερέα για μας μπροστά στο ιερό Θυσιαστήριο, έχει μεγάλη αξία και μας βοηθάει πολύ στη ζωή μας.
Η προσευχή είναι η μυστική παρουσία του Θεού στον κόσμο. Είναι ένα διαρκές θαύμα που το ζουν μόνο όσοι προσεύχονταισωστά.
Οι ύμνοι της Εκκλησίας μας γράφτηκαν από φωτισμένους ανθρώπους, ανθρώπους της προσευχής και της άσκησης, γι’ αυτό περιέχουν όλη την ορθόδοξη θεολογία και έχουν κατοχυρωθεί στη συνείδηση του λαού, στην ιερά μας παράδοση.
Από την πρώτη ωδή του μικρού Παρακλητικού κανόνος, τον οποίο ψάλαμε απόψε, ας διδαχθούμε πώς να προσευχόμαστε: «Σωτῆρα τεκοῦσάν σε καὶΘεόν, δυσωπῶ, Παρθένε, λυτρωθῆναί με τῶνδεινῶν· σοὶ γὰρ νῦν προσφεύγων ἀνατείνω, καὶ τὴνψυχὴν καὶ τὴν διάνοιαν». Το μεταφράζουμε στη δημοτική: Εσένα Παρθένε Θεοτόκε που γέννησες τον Σωτήρα μας και Θεό μας, Σε παρακαλώ να με απαλλάξεις από τα δεινά της αμαρτίας. Γιατί τώρα σε Σένα προσφεύγω και σε Σένα υψώνω και την ψυχή μου και τη σκέψη μου.
Στην ερώτησή μας: με ποια ψυχοσωματική λειτουργία γίνεται η προσευχή του ορθοδόξου πιστού(διακρινόμενη από αντίστοιχες άλλων θρησκειών και ομολογιών), αν δηλαδή, προσευχόμαστε με το μυαλό μας, με τη φαντασία, ή με το συναίσθημα, μας δίνειο ύμνος αυτός απάντηση: Και την ψυχή και την διάνοια υψώνουμε στην Παναγία και δι’ Αυτής,στον Τριαδικό μας Θεό. Ας εξηγήσουμε σύντομα αυτούς τους όρους.
Κατά την πατερική θεολογία, σώμα και ψυχή αποτελούν μία λειτουργική ενότητα. Δε νοείται σώμα χωρίς ψυχή και ψυχή χωρίς σώμα . Στην Καινή Διαθήκη τις περισσότερες φορές ο όρος «ψυχή»ταυτίζεται με τη ζωή (βλ. Κατά Μάρκον, κεφ. 8 , στίχ. 35 : ψυχή=ζωή). Ο Θεός σώζει τον όλο άνθρωπο, ως ενιαία ψυχοσωματική οντότητα. Γι’ αυτό και όλα τα ιερά Μυστήρια τελούνται για τη θεραπεία και της ψυχής και του σώματος. Επομένωςμε τον όρο «ψυχή» ο ύμνος εννοεί τη ζωή και όλες τις ενσυνείδητες δυνάμεις του ανθρώπου, τη θέλησή του, τις επιθυμίες του, ακόμη και τα ένστικτά του.
Τι εννοούμε τώρα με τον όρο «διάνοια»; Oάνθρωπος δεν είναι αυτό που φαίνεται. O άνθρωπος είναι κυρίως αυτό που δεν φαίνεται. Πίσω από το πρόσωπό του, στα βάθη της ύπαρξής του, κρύβεται κάποιο «αόρατο μηχάνημα». O άνθρωπος μέσα του είναι προπαντός σκέψη, διάνοια. Kάθεται στο γραφείο του και με το διαβήτη μετράει τις αποστάσεις, υπολογίζει την τροχιά των αστέρων· γίνεται μαθηματικός, αστρονόμος, μέγας επιστήμων.Διάνοια επομένως είναι όλες οι ικανότητες της λογικής του ανθρώπου, οι αναζητήσεις του, οι ανησυχίες και απορίες του. Έλεγε χαριτολογώντας ο γέροντας Παΐσιος, ότι οι αστροναύτες ξοδεύουν άπειρα χρήματα για να πάνε στο διάστημα, ενώ οι μοναχοί με ένα παξιμάδι, δια της προσευχής, πάνε στο Θεό.
Με τη σκέψη του, λοιπόν, ο άνθρωπος μπορεί να οδηγηθεί κοντά στο Θεό , μπορεί όμως και να αμαρτήσει. Και η ψυχή μας και η διάνοιά μας, όλο μας το «είναι», υψώνεται στο Θεό με την προσευχή, ως αντιπροσφορά στο Δημιουργό μας. Γίνεται η συνάντηση του φθαρτού ανθρώπου με τον αιώνιο Θεό. Για να συγκεντρωθεί όμως όλη η ψυχή και η διάνοιά μας την ώρα της προσευχής, χρειάζεται διαρκής αγώνας ώστε η σκέψη μας να είναι Χριστοποιημένη, ανακαινισμένη, φωτισμένη από το Άγιο Πνεύμα και να μην παραμείνει σκέψη εμπαθής και σκοτισμένη από την αμαρτία. Για παράδειγμα η «ποιότητα» της βραδινής μας προσευχής, εξαρτάται από το τι κάναμε την υπόλοιπη μέρα, τι είπαμε, πού πήγαμε, τι ακούσαμε. Δεν είμαστε χριστιανοί επιλεγμένες ώρες της ημέρας η της εβδομάδας, δηλαδή μόνο τις ώρες που προσευχόμαστε ή εκκλησιαζόμαστε, αλλά παντού και πάντοτε, όλη η συμπεριφορά μας, οφείλει να αποπνέει «ευωδία Χριστού». Όταν οι αισθήσεις και η διάνοιά μας, υπηρετούν το σκοπό για τον οποίο φτιάχτηκαν από το Θεό -και ο σκοπός αυτός δεν είναι άλλος από το να δοξάζεται το Όνομά Του- μόνο τότε μπορούν να ενωθούν και να κατευθυνθούν προς τον Κύριο με την προσευχή. Αυτό εννοεί ο Απόστολος Παύλος προτρέποντάς μας στην πρώτη προς Θεσσαλονικείς Επιστολή του: «ἀδιαλείπτως προσεύχεσθε». Όλη η ζωή του πιστού ανθρώπου είναι μια συνεχής προσευχή και δοξολογία του Θεού, είτε βρίσκεται σε στάση και χώρο προσευχής , είτε όχι.
Αδελφοί μου, ο υμνογράφος ζητάει σχεδόν απαιτητικά από την Παναγία να τον απαλλάξει από τα δεινά της ζωής, («δυσωπῶ, Παρθένε, λυτρωθῆναί με τῶν δεινῶν»). Το ζητάμε κι εμείς αυτό από την Υπεραγία Θεοτόκο αφού έχουμε αγωνιστεί και έχουμε υποσχεθεί: Σε Σένα, Μητέρα του Θεού, προσευχόμαστε και υψώνουμε σε Σένα, όλη μας την ψυχή – την μετανοούσα και αγωνιζομένη ψυχή μας – μας και όλη μας τη σκέψη, απαλλαγμένη από την υπερηφάνεια, από πονηρές φαντασίες, από κακίες και μίση εναντίον των άλλων. Με μια τέτοια προσευχή που έχει δύναμη και είναι αρεστή στο Θεό, να είμαστε απολύτως βέβαιοι, ότι η Παναγία μας, θα μεσιτεύσει προς τον Υιό Της και